FreaK7

Anltým, bir kimseye bir þey hakkýnda bir þey söyleme, bir þey anlatma iþidir. Bu söyleme ve anlatma geliþi güzel olmaz. Anlatýmý yönlendiren, biçimlendiren yazarýn amacýdýr.bir
Bir yazar, acaba söz veya yazýyla baþvururken neyi amaçlar? Kendini dinleyecek ya da okuyacak olanlar üzerinde nasýl bir etki yaratmak ister?
Konuþmalarý ve yazýlarý bu sorular açýsýndan deðerlendirilenler baþlýca þu amaçlarý saptamýþlardýr:
1)Bir þeyi açýklamak, bir düþünceyi aydýnlatmak, bir durum ya da karakteri incelemek, bir terimi tanýmlamak isteyebilir. Bu durumda yazarýn amacý açýktýr; Okuyucuya bilgi vermek.
2)Okuyucunun bir konuyu ya da olgu üzerindeki yerleþmiþ duygu, düþünce, davranýþ ve kanýlarýný deðiþtirmeyi amaçlayabilir.
3)Duyduklarýný, gördüklerini okuyucunun da duymasýný, görmesini, kýsaca izlenim kazanmasýný isteyebilir.
4)Okuyucuya bir olayý oluþuyla birlikte geliþme halinde vermeyi amaçlayabilir. Bu, olmuþ ya da olabilecek herhangi bir olay olabilir. Bundan yazarýn amacý okuyucuyu olayýn içine götürme, olaylarý oluþ, geliþme ve zaman sýrasýna göre anlatmadýr.
5)Bütün anlatýmlarda genellikle bu dört ana amaçtan biri ya da birkaçý vardýr.
2. ANLATIM BÝÇÝMLERÝ

Anlatýma yön veren ve yukarýda belirtilen dört amaç, dört ayrý anlatým biçimi ortaya koymuþtur.
Bunlar:
·Açýklayýcý anlatým biçimi
·Tartýþmacý anlatým biçimi
·Betimleyici anlatým biçimi
·Öyküleyici anlatým biçimi
olarak belirtilebilir.
2.1. AÇIKLAYICI ANLATIM BÝÇÝMÝ

Bilgilendirme amacýyla yazýlan fikir yazýlarýnda ve bilimsel eserlerde (ansiklopediler, ders kitaplarý, bilimsel yazýlar… vb) kullanýlan bir anlatým içimidir. Bu tür yazýlar bir konuda bilgi vermek; bir konuyu öðrenmek amacý güder. Açýklama, günlük yaþamda herkesin baþvurduðu yaygýn bir anlatým biçimidir. Okullarda yöneticilerin tüzüklere ve yönetmeliklere dayanarak yaptýklarý konuþmalar; derslerde öðretmenlerin yönelttikleri sorulara öðrencilerin verdiði cevaplar; subaylarýn erlerini, ustalarýn çýraklarýný yetiþtirmek için yaptýklarý tanýmlamalar, verdikleri bilgiler birer açýklamadýr. Birçok kimsenin sorduðu “Niçin?” “Nasýl?” “Neden?” gibi sorular açýklama ile karþýlanabilir. Bu nedenle açýklama, genellikle “ bir konuyu aydýnlatma, gün ýþýðýna çýkarma” amacýyla kullanýlýr. Yani açýklama, üzerinde durulan konuyla ilgili bir sorunun cevabý niteliði taþýr.
Örneðin;
·Toplumsal kalkýnmada eðitimin rolü nedir, nasýldýr?
·Klasisizm, Türk edebiyatýnda hangi dönemlerde etkili olmuþtur?
·Edebiyatýmýzda tiyatro ne zaman Batýlý bir özellik kazanmýþtýr?
·Uzay çalýþmalarýnýn teknolojideki geliþmelere katkýsý var mýdýr?
·Sanat sevgisi düþük toplumlarda eðitimin özellikleri nelerdir?
·Gelir düzeyi düþük toplumlarda eðitimin özellikleri nelerdir?
·Toplumsal þiir ile bireysel þiirin ayrýldýðý noktalar nelerdir?
·Lirik þiirde þair, hangi duygularý ön plana çýkarýr?
Bu gibi konularda yazma çalýþmalarý açýklayýcý anlatým ile yapýlýr. Bir atasözünün ya da özdeyiþin geniþletilmesi; edebiyat, sanat, dil… vb alanlarda bir sorunun açýklanmasý; bir sözcüðün, bir terimin tanýmlanmasý gibi yazma çalýþmalarý hep açýklamaya dayalýdýr. Bu anlatým biçiminde amaç, “bilgilendirme”, “öðretme” olduðunda düþünceyi geliþtirebilmek daha etkili kýlmak için “tanýmlama, karþýlaþtýrma, neden ve kanýt gösterme, tanýk gösterme, örnekleme” gibi açýklama yöntemlerine baþvurulur.
Açýklamanýn iki ayrý türü vardýr: Birincisi her tür kiþisellikten sýyrýlmýþ, nesnel bir yaklaþýmla gerçekleþtirilir; yani özneldir. Bu yol makale, fýkra, deneme, sohbet gibi düþünce yazýlarýnda kullanýlýr.
Açýklayýcý Anlatým Biçimleri ile Ýlgili Örnekler

Örnek 1:
MÖ. VI. yüzyýlda baþlayýp yüzyýlýmýzýn baþýna dek etkisini yoðun biçimde sürdüren türler arasýnda tiyatro, felsefe ve tarih vardýr. Ýlkçað tiyatrosu tragedya ve komedya diye ikiye ayrýlýr. Tragedya, baðbozumu tanrýsý Dionysos adýna düzenlenen törenlerden doðmuþtur. Tragedyanýn amacý, seyircide korku ve acýma duygusu uyandýrmaktýr. Bu da gerilimlerle saðlanýr. Oyunun sonunda ise her þey çözüme kavuþur.
Bu parçada tiyatro, tarih ve felsefenin ortaya çýkýþý, tragedyanýn hemen bütün özellikleri bilgilendirmeye yönelik, açýklayýcý bir yöntemle, anlatýlmýþtýr.
Örnek 2:
Herkes her þey olamaz. Nasýl iyi asker olmak için disiplin, iyi öðretmen olmak için bilgi, iyi tüccar olmak için para yeterli deðilse, nasýl bütün mesleklerin, kendilerine göre biraz doðuþtan gelme, çoðu da sonradan öðrenilen incelikleri varsa politikacýlarýn da rastgele, herkesin beceremeyeceði yönleri vardýr. Bunlarý becerebilen kimseler, on binlerce kiþinin karþýsýna çýkýp nutuk söyleyebiliyor, binlerce kiþinin elini sýkabiliyor, çömelip ayran içebiliyor…
Bu parçada politikacýda bulunan ve bulunmasý gereken özellikler açýklanmýþtýr.
2.2. TARTIÞMACI ANLATIM BÝÇÝMÝ

Bir yargýyý, bir düþünceyi ya da öneriyi çürütme, deðiþtirme amacýyla yazýlan yazýlarda kullanýlan anlatým biçimine tartýþmacý anlatým denir. Yazý ve yazýnsal yaratýlarda yer alan önemli anlatým biçimidir. Bu anlatým biçiminde üzerinde durulan düþünce, yargý ya da öneri ortaya konur. Sonra da düþüncenin neden doðru olmadýðý, geçersiz olduðu tartýþýlýr.
Doðal olarak tartýþmanýn amacý okurlarýn belli bir konudaki kökleþmiþ yargý ve kanýlarýný deðiþtirmek; onlarýn da kendimiz gibi düþünmesini saðlamaktýr. Bu anlatýmda önce, ele alýnan, ispatlanmak veya çürütülmek istenen düþünce açýklanýr. Sonra bunun neden doðru olduðu veya olmadýðý gerekçeleriyle tartýþýlýr. Yazar bunlarý yaptýktan sonra kendi görüþünün haklý olduðunu ispata çalýþýr. Bazen sorular sorar ve bu sorulara cevaplar arar.
Tartýþmada örneklendirme, karþýlaþtýrma, tanýmlama, tanýk gösterme gibi yollara baþvurulur. Tartýþmada “düþünce ve kanýlarý deðiþtirme” amacý güdüldüðü için bu anlatým biçimiyle fikirsel aðýrlýklý yazý türleri (deneme, eleþtiri, sohbet, fýkra, makale… vb) ele alýnýr.
Tartýþmacý Anlatým Biçimi ile Ýlgili Örnekler

Örnek 1:
“… Politika “ahkâk kesmek” olsaydý, bunu becerebilecek o kadar çok insan bulunurdu ki Türkiye’de. Üniversite kürsüsünün yüksekliðinde ahkâm kesmek, üniforma zýrhýnýn gerisinde ahkâm kesmek gazete sütununun açýklýðýnda ahkâm kesmek, büyük memur masasýnda ahkâm kesmek çok kolay. Hatta oralarda kesilen ahkâmýn politikacýlardaki düþüncelerden de parlak olduðu söylenebilir. Ama, onlarýnki kadar gerçekçi ve yýðýnlarla baðlantýlý olduðu söylenebilir mi?
Parçada “ahkâm kesmek” ile ilgili görüþler tartýþmacý bir anlatýmla ele alýnmýþtýr.
Örnek 2:
Eskiden Türk hafif müziði, þimdilerde Türk pop müziði denilen þarkýlar bir yanýyla müzik, öbür yanýyla þiir olmasý gereken yapýtlar deðil midir? Bu þarkýlara söz yazanlar, hak edilmemiþ þöhretlere ulaþmanýn yaný sýra, Türkçe’den milyonlar, milyarlar vururken biraz daha özen gösteremezler mi? Üstelik bunu söylerken herkesçe alay konusu edilen “Kýl oldum abi”leri, “Bandýra bandýra ye beni”leri kast etmiyorum…
Bu parçalarda konuya tek taraflý yaklaþýldýðý görülmektedir. Yani ileriye sürülen düþüncelere karþý çýkýlabilir. Bu nedenle bir tartýþma konusu olabilecek konularda görüþ açýklandýðýndan bunlar tartýþmacý anlatýma örnek oluþtururlar.
3. BETÝMLEYÝCÝ (TASVÝR) ANLATIM BÝÇÝMÝ

Betimleme, yalýn bir söyleþiyle sözcüklerle resim çizme sanatýdýr. Görme, iþitme, tatma, dokunma, koklama… gibi duyu organlarýmýz aracýlýðýyla varlýklarýn belirleyici niteliklerini algýlama, bu nitelikleri belirterek onlarý görünür kýlmadýr.
Betimleme, varlýklarýn kendilerine özgü niteliklerini sözcüklerle anlatma iþidir. Varlýklarýn, eþyalarýn ve olaylarýn en belirgin özellikleriyle tanýtýlýp, göz önünde canlandýrýlmasýna yönelik bir anlatým yoludur. Betimleme, bir bakýma varlýklarýn, nesnelerin ve olaylarýn sözcüklerle resmini çizmektir. Bu anlatým okuyucularýn duygularýna, hayal gücüne seslenir; yani yazar dýþ dünya ile, varlýklarla ilgili izlenimlerini okurlara da aktarmak ister. Bunun için de bilinçli, titiz bir gözlem yoluyla ayrýntý seçer. Seçtiði ayrýntýlarý imge (hayal) oluþturacak biçimde düzenler.
Ayrýntýlar genelden özele ya da özelden genele doðru sýralanabilir. Sözgelimi bir kentin genel görünümünü anlattýktan sonra özellik taþýyan bir yapýsýný (hastane, kýþla, park, cami…) ele almak genelden özele doðru bir betimlemedir. Bir hayvanýn ilgiyi üstüne çeken gözlerinden baþlayarak tüm gövdesini tanýtmak da özelden genele doðru bir betimlemedir.
3.1. Konularý Bakýmýndan Betimleme Türleri

·Ýnsan betimlemesi
·Hayvan betimlemesi
·Eþya betimlemesi
·Manzara betimlemesi
·Olay betimlemesi
3.2. Amaçlarý Bakýmýndan Betimleme Türleri

·Açýklayýcý – teknik betimleme
·Sanatsal – izlenimsel betimleme
Betimleyici Anlatým Biçimi ile Ýlgili Örnekler

Örnek 1:
Gökyüzünün açýk güneþli olduðu bir ilkbahar günüydü. Öðleden sonra saat tam beþe çeyrek kala, arabamla Guercina’nýn Pazar yerine geldim. Alan insan kaynýyordu. Birden çanlar çalmaya, sirenler ötmeye baþladý. Ýlk kez gökten düþen bir bombayý, sonra bunun ardýndan on sekiz tane kadar olduðunu sayabildiðim savaþ uçaklarýný gördüm. Bombalarýn patlamasý anlatýlamaz bir panik yarattý. Ben beþ milis askeriyle birlikte küçük bir tahta köprünün altýna saklandým. Oldukça iyi gizlendiðimiz yerden meydanda olup bitenleri, kadýnlarýn, erkeklerin, çocuklarýn ve hatta hayvanlarýn nasýl bir þaþkýnlýk ve korku içinde kaçýþtýklarýný dehþetle görebiliyorduk…
Bu parçada yazar, birdenbire karþýsýna çýkan savaþ ortamýný; bu ortamda insanlarýn nasýl davrandýklarýný betimliyor.
Örnek 2:
Sarý yaðmur incecik, ýþýðýn üstüne yaðan baþka bir ýþýk gibi iniyordu. Yerler, ince yaðmuru buradan alýp hýzla az öteye döküveriyordu. Kuþlar boyunlarýný içlerine çekmiþler, tüyleri domur domur, dallarda kýpýrtýsýz duruyor. Yaðmurun içinden mor bir kelebek seli geçti. Ýleride akar çayýn kýyýsýnda bir çývgýna tutulup, bir hayat çalýsýnýn üstünde kasýrgalandý, hayat çalýsý mosmor oldu, tepeden týrnaða; bir süre karmakarýþýk iç içe uðunarak, salkým saçak toparlanýp daðýlarak, orada savruldu. Sonra mor toparlak sarýnýn ýþýltýsýnda eridi, daðýldý, usul usul yitip gitti.
Bu parçada doðadaki olaylar bir devinim içinde verilirken varlýklar çeþitli özellikleriyle çoðunlukla görme duyusuna seslenen bir biçimde gözler önünde canlandýrýlmýþtýr.
4. ÖYKÜLEYÝCÝ ANLATIM BÝÇÝMÝ

Konuyu, yani anlatýlaný eylem içinde verme ve gösterme biçimidir. Nasýl bir eylemin bir ortaya çýkýþ, bir geliþim, bir de sona eriþ durumu varsa öyküleyici anlatýmda da öyle bir akýþ görülür. Bir durumdan bir duruma geçme, bir aþamadan bir aþamaya dönüþme bu tür anlatýmýn belirleyici özelliklerindendir. Bu özelliðinden ötürü okuyucu eylem içinde yaþar, sürekli bir devinim içinde bulur kendini. Çünkü belirli zaman dilimi içinde olay ve olgular ya birbirinin uzantýsý olarak ya da geriye ve ileriye sýçrayýþlar yapýlarak verilir. Ancak bu olay ve olgular dizisi birbirine baðlantýlý anlamlý bir bütün oluþturur. Bunun yaný sýra þu iki soru anlatýmýn dokusuna egemen olur; “Ne oldu?”, “Nasýl oldu?” Bundan dolayý bir olayý okuyucunun gözü önünde canlandýrmak, varlýklarýn baþýndan geçenleri aktarma amacý güdüldüðü zaman öyküleyici anlatýma baþvurulur. Bu anlatýmda okuyucuyu olay içinde yaþatmak amaçlanýr.
Bu anlatým biçimi öykü, roman, masal, biyografi… gibi eserlerin temel örgüsünü oluþturur. Yazar, konuyla ilgili ana düþüncesini okuyucusuna belirli bir olayý yaþatarak algýlatmayý amaçlamýþtýr. Bu anlatým biçimi çoðu zaman “betimleme” ile birlikte kullanýlýr.
Öyküleyici Anlatým Biçimi ile Ýlgili Örnekler

Örnek 1:
……. Ateþ oyunlarý arasýnda daha büyükleri, hatta kazalara yol açanlarý vardý. Baruttan gemiler, kuleler yapýlarak þenlik yerine taþýnýr, burada bunlara ateþ verilir, büyük patlamalarla yanýp tutuþmalarý zevkle seyredilirdi. Aðzýndan ateþ püsküren ejderhalar, tekerlekler üstünde halk arasýnda gezdirilir, görenler kaçar, seyredenler gülerdi.
Örnek 2:
On altýncý katta asansörden indik. Bana odayý gösterecek çocuðun peþlinden yürüyordum. Çocuk kýsa bir koridoru geçti, bir odanýn önünde durdu. Ben de durdum. Kapýyý açtý, içeri girdik. Perdeler sýký sýkýya kapalý. Çocuk perdeleri açýp dýþarýyý göstermek istedi. Engel oldum. Lambalarý yaktý. Banyonun kapýsý açtý. Bir þey isteyip istemediðimi sordu. Ýstemediðimi söyledim. Haþiþini verdim, gitti.
5. ÖSS’de Konuyla Ýlgili Çýkan Sorulardan Örnekler

Örnek 1:
Sofraya hep birlikte oturduk. Tahtadan, yuvarlak bir yer sofrasýna, ayaklarýmýzý altýmýza alýp yan oturarak yaklaþýrdýk. Sofra örtüsünü dizlerimizin üzerine çekerdik. Babam baðdaþ kurarak baþ köþeye otururdu. Beni saðýna, kýz kardeþimi de soluna alýrdý. Karþýsýnda annem otururdu. Babam, yemeðe baþlamadan içimizden biri yanýlýp da yemeðe uzanacak olursa, hiç acýmadan kaþýðýnýn tersini, uzanan elin sýrtýna indirirdi.
Bu parçanýn anlatýmýnda aþaðýdakilerden hangisinde verilenlerden yararlanýlmýþtýr?
a)Betimleme – öyküleme
b)Öyküleme – örnek verme
c)Betimleme – açýklama
d)Açýklama – öyküleme
e)Açýklama – örnek verme
Örnek 2:
Adalarda oturanlar, akþamüzeri iskeleye çýkýp, gelenleri karþýlar, gidenleri uðurlarlar; gençler arkadaþlarýyla buluþur; yaþlýlar çay bahçelerinde, aralarýnda söyleþirler. Saat dokuza gelince, herkes evine dönmüþ, sofraya oturmuþ olur. adalara gezmeye gelen birkaç kiþi dýþýnda kimseleri göremezsiniz ortalýkta.
Bu parçanýn anlatýmýnda aþaðýdakilerden hangisine baþvurulmuþtur?
a)Öyküleme
b)Tanýmlama
c)Tartýþma
d)Açýklama
e)Karþýlaþtýrma

__________________