FreaK7

Fuzuli ( .... - 1556)



Türk Divan þairi. Temelini bireysel duygu ve sevgide bulan bir þiir anlayýþýný geliþtirmiþtir. Gerçek adý Mehmed b. Süleyman'dýr. Kerbelâ'da doðdu, doðum yýlý kesinlikle bilinmiyorsa da, kimi kaynaklara göre 1480 dolaylarýndadýr. 1556'da Kerbelâ'da öldü. Yaþamý, özellikle gençlik dönemi ve öðrenimi konusunda yeterli bilgi yoktur. Þiirde "Fuzûlî" adýný, kendi þiirlerinin baþkalarýnýnkilerle, baþkalarýnýn þiirlerinin de kendisininkilerle karþýlaþtýrýlmasý için aldýðýný, böyle bir takma adý kimsenin beðenmeyeceðini düþündüðünden kullandýðýný, Farsça Divan'ýnýn giriþinde açýklar. Ama "iþe yaramayan", "gereksiz" gibi anlamlara gelen "fuzûlî" sözcüðünün baþka bir anlamý da "erdem"dir. Onun bu iki kaþýt anlamdan yararlanmak amacýný güttüðünü ileri sürenler de vardýr. Fuzûlî'nin yaþamý konusunda bilgi veren kaynaklar birbirini tutmamakta, genellikle söylenceyle gerçeði ayýrma olanaðý bulunmamaktadýr. Onunla ilgili güvenilir bilgiler, yapýtlarýnýn incelenmesinden, kimi þiirlerinin açýklanýþýndan kaynaklanmaktadýr. Bunlardan anlaþýldýðýna göre Fuzûlî iyi bir öðrenim görmüþ, özellikle Ýslam bilimleri, tasavvuf, Ýran edebiyatý konularýnda çalýþmalar yapmýþtýr. Þiirlerinde görülen kavramlardan simya, gökbilim konularýyla ilgilendiði, Ýslam ülkelerinde pek yaygýn olan ve gelecekteki olaylarý bildirmeyi amaçlayan "gizli bilimler"le iliþkili bulunduðu anlaþýlmaktadýr. Ýslam bilimleri içinde hadis, fýkýh, tefsir ve kelam üzerinde durduðu, gene yapýtlarýnda yer alan kavramlarýn incelenmesinden ortaya çýkmaktadýr. Türkçe, Arapça, Farsça divanlarýnda bulunan þiirleri, bu üç dili de çok iyi kullandýðýný, onlarýn bütün inceliklerini kavradýðýný göstermektedir. Yapýtlarý incelendiðinde Ýran þairlerinden Hâfýz, Türk þairlerinden de Nesîmî, Nevâî ve Necati'yi izlediði, onlarýn þiir anlayýþýný, duygu ve düþüncelerini benimsediði görülür. Ýnanç bakýmýndan Fuzûlî, Þii mezhebine baðlýdýr. On iki Ýmam'a karþý derin bir sevgisi vardýr. Bütün yaþamýný Kerbelâ'da, Þiiler'ce kutsal sayýlan topraklar üzerinde geçirmesi, aþaðý yukarý bütün þiirlerinde tasavvuftan kaynaklanan bir sevgiyi, bir üzüntüyü iþlemesi, Kerbelâ olayýyla ilgili aðýtlarý, Þeriat'ýn katýlýðýna karþý çýkýþý bu nedenlerdir. Ancak Ali'ye baðlýlýðý, Ali'nin tanrýsal bir varlýk olduðu görüþünü savunan ve Ýslam ülkelerinde Galiye (aþýrýlýk) diye nitelenen inançla ilgili deðildir. Ona göre Ali erdemli, gönül bilgisiyle dolu, olgun, yetkin bir kiþidir ve Peygamber'den sonra imam (halife) olmasý gereken kimsedir. Bu görüþü benimsemeye, Ýslam ülkelerinde, mufaddýla (erdeme baðlý olma) denir. Fuzûlî de bu erdemden yana olanlar arasýndadýr. Ona göre Ali erdem bakýmýndan, bütün halifelerden ve Peygamber'in yakýnlarýndan (sahabe) üstündür. Bu konudaki inancýný Hadîkatü's-Süedâ ("Mutlularýn Bahçesi") adlý yapýtýnda bütün açýklýðýyla ortaya koymuþtur. Türkçe ve Farsça divanlarýnda Ali ve onun soyundan gelen imamlara baðlýlýðýný konu edinen birçok þiir vardýr. Bir aralýk Baðdat'ý ele geçiren Ýsmail Safevi'ye yazdýðý övgünün kaynaðý da bu sevgidir. Fuzûlî'nin, geçimini Kerbelâ, Necef ve Baðdat'ta bulunan On Ýki Ýmam'la ilgili vakýflarýn gelirlerinden saðladýðý Farsça Divan'ýndaki "Dürr-i sadef-i sýdk cenâb-ý mütevelli" (Doðruluk sedefinin incisi yüce görevli) dizesiyle baþlayan þiirden anlaþýlmaktadýr. Fuzûlî, yaþadýðý dönemin geleneðine uyarak, Baðdat'ý ele geçiren Osmanlý padiþahý Kanuni Sultan Süleyman'a ve Rüstem Paþa, Mehmed Paþa, Ýbrahim Bey, Cafer Bey gibi devlet büyüklerine övgüler yazmýþtýr. Fuzûlî'nin bütün yaratýcý gücü, yaþam ve evren anlayýþýný, insanla ilgili düþüncelerini sergilediði þiirlerinde görülür. Ona göre þiirin özünü sevgi, temelini bilim oluþturur. "Bilimsiz þiir temelsiz duvar gibidir, temelsiz duvar da deðersizdir" anlayýþýndan yola çýkarak sevgiyi evrenin özünü kuran bir öðe diye anlar, bu nedenle "evrende ne varsa sevgidir, sevgi dýþýnda kalan bilim bir dedikodudur" yargýsýna varýr. Sevginin yanýnda, þiirin örgüsünü bütünlüðe kavuþturan ikinci öðe üzüntüdür, sevgiliye kavuþma özleminden, ondan ayrý kalýþtan kaynaklanan üzüntü. Üzüntünün, ayrýlýk acýsýnýn, kavuþma özleminin odaklaþtýðý baþlýca yapýtý Leylâ ile Mecnun'dur. Burada seven insan, bütün varlýðýyla kendini sevdiði kimseye adamýþtýr, ancak sevilen kimsede yoðunlaþan sevgi tanrýsal varlýðý erek edinmiþ derin bir özlem niteliðindedir. Sevilen insan bir araç, onun varlýðýnda görünüþ alanýna çýkan Tanrý, tek erektir. Fuzûlî, bu konuda Yeni-Platonculuk'tan beslenen tasavvufun insan-tanrý anlayýþýna baðlý kalarak, varlýk birliði görüþünü iþlemiþtir. Ona göre gerçek varlýk Tanrý'dýr, bütün nesneler ve onlarý kuþatan evren Tanrý'nýn bir görünüþ alanýdýr. Bu nedenle yaratýlýþ, tanrýsal varlýðýn görünüþ alanýna çýkýþý, bir ýþýk (nûr) olan "Tanrý özü'nden dýþa taþmasýdýr (sudûr); "Zihî zâtýn nihân u ol nihandan mâsivâ peydâ" (Senin özün gizlidir, bu görünen evren o gizli özünden var olmuþtur). Fuzûlî'nin anlayýþýna göre insan "seven bir varlýk"týr, bu sevgi Tanrý ile insan arasýndaki baðýn özünü oluþturur, ayrýca insanýn Tanrý'ya yaklaþmasýný saðlar. Bu nedenle de yalnýz insan sevebilir. Varlýk türlerinin en yetkini, en olgunu olan insan Tanrý'nýn gören gözü, konuþan dili, duyan kulaðýdýr. Ýnsanda Tanrý istenci dýþýnda bir eylemi gerçekleþtirme olanaðý yoktur. Ýnsan biri gövde, öteki ruh olmak üzere iki ayrý özden kurulu bir varlýktýr. Gövdenin toprak, yel (hava), od (ateþ) ve su gibi dört oluþturucu öðesi vardýr. Ruh ise tanrýsaldýr, gövdede, gene Tanrý buyruðuyla bir süre kaldýktan sonra, kaynaðýna, tanrýsal evrene dönecektir, bu nedenle ölümsüzdür. Ýnsanýn yeryüzünde yaþadýðý sürece ruhunun kutsallýðýna yaraþýr biçimde davranmasý, doðruluk, iyilik, erdem, güzellik gibi deðerlerden ayrýlmamasý, özünü bilgiyle süslemesi gerekir. Fuzûlî, "maarif" adýný verdiði gönül bilgisini kiþinin özünü ýþýklandýrmasý için bir kaynak diye yorumlar, "ey güzel zâtýn maârif birle tezyîn edegör" dizesiyle bu konudaki görüþünü açýklar. Onun ahlâkla ilgili görüþlerinin temelini kuran doðruluk, iyilik ve erdem gibi üç öðedir. Bu üç öðenin karþýtý baský (zulm), ikiyüzlülük (riyâ) ve bilgisizliktir (cehl). "Selâm verdim rüþvet deðildir deyu almadýlar" diye baþlayan Þikayet-nâme'sinde çaðýnýn yolsuzluklarýný, ahlaka, Ýslâm dininin özüne aykýrý davranýþlarý sergilenirken, Türkçe Divan'ýnda da "zalimin zulm ile akçe toplayýp yardým edermiþ gibi baþkalarýna daðýttýðýný, oysa cennete rüþvetle girilmeyeceði" anlamýndaki dizelere geniþ yer verir. Ona göre bu yeryüzü bir alýþveriþ yeridir, herkes elindekini ortaya döker. Bilgiyi seven erdem ve beceriyi, dünyayý seven de altýný, gümüþü sergiler: Dehr bir bâzârdýr her kim metâýn arz eder Ehl-i dünya sîm ü zer ehl-i hüner fazl u kemal Fuzûlî, inanç konusunda da erdemin, doðruluðun, Kuran'ýn özüne baðlý kalmanýn gereðini savunur. Ona göre oruç, namaz, zekât gibi görevler gösteriþ için deðil, kiþinin özünü kötülükten arýndýrmak, olgunlaþtýrmak içindir. Oysa içinde yaþanan çaðýn insaný Ýslâm dininin temel ilkelerini bir çýkar aracý olarak kullanmakta, gerçeðinden uzaklaþtýrmaktadýr. Bu nedenle Ýslam'ýn özünden ayrýlmak istemeyen bir kimsenin uygulamasý gereken yöntem "namaz ehline uyma, onlar ile durma oturma" biçiminde özetlenebilir. Fuzûlî'nin dili Azeri söyleyiþidir, özellikle Nevâî ve Nesîmî'yi anýmsatan bir nitelik taþýr. Þiirde uyumu saðlayan öðe genellikle, sözcükler arasýnda ses benzerliðinden kaynaklanýr. Aruz ölçüsüne uymayan Türkçe sözcüklerde görülen uzatma ve kýsaltmalar Arapça ve Farsça sözcüklerle uyum içine girer. Dilde biri ses uyumu, öteki anlam olmak üzere iki temel öðe dizeler arasýnda, ses uyumuna dayanan baðlantýdýr. Farsça'nýn þiire daha yatkýn bir dil olduðunu, Türkçe þiir söylemenin güçlüðünü ileri sürmesine karþýlýk, Türkçe þiirlerinde daha çok baþarýlý olmuþtur. Hadikatü's-Süedâ adlý yapýtýnda þiir söylemeye pek elveriþle olmayan Türkçe'yi baþarýyla kullanacaðýný, bu dili güçlü, elveriþli bir þiir durumuna getireceðini ileri süren Fuzûlî'de halk dilinde geçen sözcükler, deyimler, atasözleri önemli bir yer tutar. Kimi þiirlerinde Kuran ve Hadisler'den alýntýlarla dizenin anlamý güçlendirilir. Divan þiirinin bütün ölçülerini, biçimlerini kullanan Fuzûlî'nin yaratýcý gücü, düþünce derinliði, söyleyiþ akýcýlýðý daha çok gazellerinde görülür. Kerbelâ olayýyla ilgili þiirlerinde üzüntüyü çok geniþ boyutlar içinde ele alarak þiirinin bütününe yayar, inanan, seven insaný bir "acý çeken varlýk" olarak gösterir. Bu tür þiirlerinde sevgi ve aþk birbirini bütünleyen iki öðe niteliðine bürünür. Leylâ ile Mecnun adlý yapýtýnda iþlenen derin özlem, ayrýlýktan duyulan acý, aðýt özelliði taþýyan þiirlerinde ölüm karþýsýnda duyulan derin sarsýntýya dönüþür. Þiir, Fuzûlî için, düþünceleri, duygularý ortaya koymaya, insaný anlatmaya, kimi sorunlarý sergilemeye yarayan bir yaratýdýr. Þiir, yalnýz þiir olsun diye söylenmez, bir varlýk görüþünü dile getirmeyi amaçlar. Þiiri oluþturan özlü ve anlamlý sözdür, söz ile kiþi kendini ortaya koyar. Öte yandan söz bir yaratma öðesidir:"Bû ne sýrdýr kim eder her lahza yoktan vâr söz". Söz, onu söyleyenle baðlantýlýdýr, onun bulunduðu bilgi ve duygu aþamasýný, deðer basamaðýný gösterir. Artýran söz kadrini sýdk ile kadrin artýrýr Kim ne mikdâr olsa ehlin eyler ol mikdâr söz Dizelerinde sergilenen düþünceye göre sözün deðerini artýran kendi deðerini artýrýr, kiþinin kendi neyse söylediði sözle açýða vurduðu da odur. Söz kiþinin aynasýdýr. Fuzûlî, kendinden sonra gelen Türk Divan þairleri arasýnda Bâkî, Ruhî, Nâilâ, Neþâti, Nedim ve Þeyh Galib gibi sevgiyi þiirlerinin odaðý durumuna getiren þairleri etkilemiþtir. Öte yandan kimi Alevi ozanlarca da bir "inanç ulusu" olarak benimsenmiþ, saygý görmüþtür.

__________________